Επαγωγισμός & Λογικός Θετικισμός – Logical positivism

Cafe-Griensteidl-1896Κύρια καθοδηγητική μέθοδο του εμπειρισμού αποτελεί ο επαγωγικός λογισμός, δηλαδή η συναγωγή συμπερασμάτων από μεμονωμένες προκείμενες προτάσεις που βασίζονται στην παρατήρηση και στα εμπειρικά δεδομένα. Με την εξέλιξη των επιστημών και τη μετάβαση από την κλασσική φυσική του Νεύτωνα στη θεωρία της σχετικότητας του Albert Einstein (1879 – 1955) διαπιστώθηκε ότι η πειραματική φυσική και η επαγωγική μέθοδος ενέχουν προβλήματα διότι τα συμπεράσματα που συνάγονται μέσω αυτών δεν ήταν εφικτό να κατοχυρώνουν βέβαιη επιστημονική γνώση.

Κυρίαρχο πρόβλημα της επαγωγής ήταν ότι η ίδια η αρχή της επαγωγής δεν μπορούσε να αποδειχτεί, ούτως ώστε να είμαστε σίγουροι ότι λαμβάνουμε αξιόπιστη επιστημονική γνώση. Προτάθηκαν τρόποι απόδειξής της είτε με τη λογική είτε με την εμπειρία, οι οποίοι όμως δεν απέφεραν αποτελέσματα, διότι βασιζόμενοι στη λογική τίποτα δεν μας διασφαλίζει ότι το επόμενο γεγονός που παρατηρούμε θα είναι ίδιο με το προηγούμενο ενώ βασιζόμενοι στην εμπειρία η αποδεικτική διαδικασία καταλήγει να είναι κυκλική. Επιπρόσθετα, τα εμπειρικά δεδομένα που λαμβάνονταν από παρατηρητές και, σύμφωνα με την επαγωγική μέθοδο, αποτελούν τη βάση της γνώσης, θεωρούνταν επισφαλή, δεδομένου ότι αφενός μεν τα αισθητήρια όργανα ήταν ατελή, αφετέρου δε η αντιληπτική ικανότητα των παρατηρητών διέφερε ανάλογα με τις εμπειρίες και τις γνώσεις τους διέθεταν. Μία άλλη ένσταση σχετικά με την επαγωγική μέθοδο την οποία προσπάθησε να υπερκεράσει ο J. S. Mill (1806 – 1873), ήταν ότι η επιστημονική γνώση δεν ξεκινά από τις παρατηρήσεις και τα πειράματα, διότι για να μπορέσουμε να συνάγουμε ασφαλή συμπεράσματα από αυτά έπρεπε πρωτίστως να έχει επινοηθεί ένα θεωρητικό πλαίσιο. Επομένως η θεωρία προηγείτο των εμπειρικών δεδομένων.

Μετεξέλιξη του εμπειρισμού και του θετικισμού αποτέλεσε το φιλοσοφικό ρεύμα του λογικού θετικισμού που εμφανίσθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα στην κεντρική Ευρώπη το οποίο προσπάθησε να συνδυάσει τη φιλοσοφία με την επιστημονική λογική βεβαιότητα και σαφήνεια. Το ρεύμα του λογικού θετικισμού επηρεάστηκε από τις τότε φιλοσοφικές τάσεις όπως τον εμπειριοκριτικισμό του Ernst Mach (1838 – 1916), την φιλοσοφία του Ludwig Wittgenstein (1889 – 1951), τη λογική θεωρία του Bertrand Russell (1872 – 1970) καθώς και τις επαναστατικές εξελίξεις στη φυσική. Κυρίαρχη ιδέα του ήταν ότι, εάν τα εμπειρικά δεδομένα που προέρχονται από την παρατήρηση και την πειραματική μέθοδο τα οποία αποτελούν το θεμέλιο της επιστημονικής γνώσης, υποβληθούν σε λογική και μαθηματική ανάλυση και επαλήθευση, τότε οδηγούμαστε σε έγκυρη επιστημονική γνώση.

Ο λογικός θετικισμός εισήγαγε με την φιλοσοφία του την αρχή της επαληθευσιμότητας η οποία αρχικά είχε διατυπωθεί από τον Wittgenstein. Μια θεωρητική απόφανση είχε νόημα εφόσον μπορούσε να επικυρωθεί ή απορριφτεί διαμέσου πειράματος ή παρατήρησης και ουσιαστικά με την αρχή αυτή συνέδεαν το κριτήριο του νοήματος μια θεωρητικής πρότασης με τα εμπειρικά δεδομένα. Με βάση την αρχή της επαληθευσιμότητας δύο κατηγορίες επιστημονικών προτάσεων θεωρούνταν έγκυρες ή διέθεταν νόημα και μας παρείχαν επιστημονική γνώση, οι μαθηματικές και οι θεωρητικές υποθέσεις που μπορούσαν να επαληθευτούν και επικυρωθούν πειραματικά. Όσον αφορά τις υπόλοιπες θεωρητικές προτάσεις οι λογικοί θετικιστές πίστευαν ότι στερούνταν νοήματος και ως εκ τούτου δε διέθεταν λογική και επιστημονική αξία. Με τον τρόπο αυτό διαχώριζαν την επιστήμη από τη μεταφυσική.

Ο Hans Reichenbach (1891 – 1953), ο οποίος ανήκε στους λογικούς θετικιστές, διέκρινε κατά την πορεία επαλήθευσης μίας θεωρητικής υπόθεσης το πλαίσιο ανακάλυψης και το πλαίσιο επικύρωσής της και υποστήριξε ότι δεν πρέπει να ενδιαφερόμαστε για τον τρόπο με τον οποίο προέκυψε μια θεωρία αλλά για την πειραματική διαδικασία που πρέπει να καταστρωθεί και να ακολουθηθεί ώστε να επαληθευτεί ή απορριφτεί η συγκεκριμένη θεωρία. Τόνισε ότι μόνο κατά το πλαίσιο επικύρωσης μίας θεωρητικής απόφανσης μπορούσε να εξαχθεί επιστημονική γνώση.

Από τους λογικούς θετικιστές προτάθηκε, επίσης, ότι κάθε επιστημονική θεωρία διαχωριζόταν σε δυο γλωσσικές κατηγορίες, τις παρατηρησιακές προτάσεις (π.χ. το κόκκινο χρώμα) που περιέγραφαν αυτά που λαμβάνουμε άμεσα από τα αισθητήρια όργανα και τις θεωρητικές προτάσεις (π.χ. το άτομο) που επινοούνταν ώστε να αποκτήσει δομή και εγκυρότητα η θεωρία και οι θεωρητικοί νόμοι. Σύμφωνα με τη διατύπωση αυτή, οι παρατηρησιακές προτάσεις μπορούσαν να επιβεβαιωθούν άμεσα πειραματικά, ενώ θέτοντας κανόνες αντιστοιχίας μεταξύ των θεωρητικών και παρατηρησιακών προτάσεων, μπορούσαν οι θεωρητικές προτάσεις να αποκτήσουν εμπειρικό υπόβαθρο και να ελεγχθούν εμπειρικά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα κάθε θεωρητική υπόθεση να μπορεί να υποβληθεί σε διαδικασία επικύρωσης ή απόρριψης και να διαθέτει εμπειρικό βάση.

Στο στάδιο ωριμότητάς του ο λογικός θετικισμός αναβάθμισε το ρόλο της καθοδηγούμενης από παρατηρησιακά δεδομένα παραγωγικής λογικής κατά την διαδικασία διατύπωσης της επιστημονικής θεωρίας. Οι θεωρητικές υποθέσεις κατά την εξήγηση ενός φαινομένου δεν μπορούσαν να ήταν αυθαίρετες. Θα έπρεπε, βασιζόμενοι στα εμπειρικά δεδομένα να διαμορφώσουμε προτάσεις που να υποτάσσονται σε παραγωγική λογική προσδίδοντας τους έτσι λογική δομή η οποία θα επέτρεπε την επαληθευσιμότητά τους. Η διάκριση μεταξύ της δημιουργίας υποθέσεων και πειραματικού ελέγχου αυτών καθώς και η λογική συνάφεια που έπρεπε να έχουν οι δύο αυτές διαδικασίες υποστηρίχθηκε από τον C.G. Hempel (1905 – 1997).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  1. F. Chalmers, Τι είναι αυτό που το λέμε Επιστήμη;, Παν. Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2011.
  2. Charles Coylston Gillispie, Στην κόψη της αλήθειας,ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1994.
This entry was posted in Επιστήμη and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.