1945 – 1970 Η χρυσή εποχή – Golden Age of Capitalism

Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι στο πρώτο μισό του του 20ου αιώνα καθώς και η ύφεση του μεσοπολέμου άφησαν ανεξίτηλα τα σημάδια τους στον Ευρωπαϊκό χώρο. Αφενός μεν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος (Α’ Π.Π.) κατάστρεψε την ευρωπαϊκή οικονομική ευημερία που είχε κατακτηθεί τον 19ο αιώνα, αφετέρου δε το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (Β’ Π.Π.) βρίσκει μια Ευρώπη σε μεγάλη αποδιάρθρωση και ερειπωμένη. Οι πολιτικές που ακολουθήθηκαν από τις χώρες της δύσης την περίοδο αυτή ήταν πολυποίκιλες με μία εμφανή απομάκρυνσή τους από τις ιδέες του φιλελευθερισμού και του ελεύθερου εμπορίου. Τομή όμως στην άσκηση πολιτικής από μέρους του δυτικού κόσμου έπαιξαν οι καταστροφικές συνέπειες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι οποίες όμως οδήγησαν στη ραγδαία ανάπτυξη της Ευρώπης τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του 1970. Η περίοδος αυτή για την Ευρώπη έχει χαρακτηρισθεί ως «χρυσή εποχή».

Μετά το πέρας του Β’ Π.Π. οι Ευρωπαϊκές χώρες είχαν απωλέσει την ηγεμονική τους θέση στο παγκόσμιο σύστημα. Αδιαμφισβήτητος νικητής ήταν η οικονομία των Η.Π.Α. που ως παγκόσμιος ηγέτης και υπό τον φόβο της Σοβιετικής «απειλής» επεδίωξε τη δημιουργία μίας δυτικής συμμαχίας απέναντι σε αυτή την απειλή. Υπό το φόβο του Σοβιετικού επεκτατισμού καθώς και λόγω των συνεπειών των δύο Παγκοσμίων συρράξεων οι πολιτικές των χωρών του δυτικού κόσμου έδιναν έμφαση στην οικονομική ανάπτυξη και άρχισαν να  διακατέχονται από σύμπνοια και κοινωνική ευαισθησία. Ο τρόπος που κατέστη δυνατή η οικονομική ανάπτυξη ήταν αφενός μεν με την εφαρμογή κεϋνσιανών πολιτικών αφετέρου δε μέσω της οικονομικής συνεργασίας των χωρών. Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση σε αιτήματα που είχαν να κάνουν με την κοινωνική προστασία, την άμβλυνση των ανισοτήτων και γενικότερα την άποψη ότι το κράτος όφειλε να παρέχει υπηρεσίες στους πολίτες. Από την άλλη, η αδιαλλαξία στις σχέσεις μεταξύ των χωρών που ήταν διάχυτη κατά το μεσοπόλεμο έδωσε την θέση της στις συνεργασίες. Χαρακτηριστικά σημείο καμπής της Ευρωπαϊκής οικονομικής ανάπτυξής ήταν η συνεργασία των χώρων αρχικά στην ίδρυση της ΕΚΑΧ (Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα) το 1951 και έπειτα η ιδρυτική διακήρυξη της ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα) στη Ρώμη το 1957.

Τα κύρια αίτια της ραγδαίας οικονομικής ανάπτυξης των χωρών της Δυτικής Ευρώπης ήταν η αύξηση της παραγωγικότητας με την αφθονία των εργατικών χεριών από τις μετακινήσεις πληθυσμών είτε αυτοί ήταν μετανάστες είτε αγρότες που γινόντουσαν εργάτες, η διαθεσιμότητα κεφαλαίων αρχικά με τη βοήθεια του σχεδίου Μάρσαλ και έπειτα με ιδιωτικά κεφάλαια, η αναζωογόνηση του εξωτερικού εμπορίου με τον περιορισμό των δασμών και άλλων ανασχετικών δράσεων, η σύγκλιση εργατών – εργοδοτών στα θέματα εργασίας και γενικότερα η ενίσχυση των καταναλωτικών δαπανών. Το κράτος την μεταπολεμική περίοδο είχε ρόλο σταθεροποιητικό δεδομένου ότι προέβαινε σε σημαντικές επενδύσεις και έδινε έμφαση στην κοινωνική πρόνοια. Οι οικονομίες της εποχής είχαν μικτό χαρακτήρα, από την μία μεριά εφάρμοζαν φιλελεύθερες πρακτικές, από την άλλη υπήρχε έντονος παρεμβατισμός, όπως ο έλεγχος του τραπεζικού συστήματος και σοσιαλιστικά στοιχεία. Επιπρόσθετος παράγοντας που συνέβαλε στην ανασυγκρότηση και αντέστρεψε την πολιτική των Ευρωπαϊκών χωρών ήταν η απόσυρσή τους με ειρηνικό τρόπο από τις αποικίες τους.

Στη μεταπολεμική περίοδο δόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα σε θέματα πρόνοιας όπως ήταν η εθνική ασφάλιση, η περίθαλψη, η εξασφάλιση κατώτατου εισοδήματος, ο περιορισμός της ανεργίας με τη στήριξη της απασχόλησης και γενικότερα μέτρα που είχαν να κάνουν με τη μείωση των ανισοτήτων και τη διεύρυνση της κοινωνικής ευημερίας. Αυτό κατέστη δυνατό με την αύξηση των δημοσίων επενδύσεων, των προνοιακών δαπανών και με την επιβολή φορολογίας. Ένας άλλος τομέας που δόθηκε έμφαση ήταν οι τομείς εκπαίδευσης, κατάρτισης και έρευνας.  Εντός του πλαισίου του κοινωνικού κράτους η εκπαίδευση είχε σημαντικό ρόλο αφού εδραιώθηκε η υποχρεωτική εκπαίδευση και δόθηκε ώθηση στην επαγγελματική κατάρτιση και έρευνα. Η εκπαιδευτική αυτή μεταρρύθμιση είχε ως αποτέλεσμα την εντυπωσιακή πρόοδο στις επιστήμες και κατ’ επέκταση στις τεχνολογικές εφαρμογές

Σημαντικές ήταν και οι κοινωνικές αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν μεταπολεμικά. Σταδιακά μειώθηκε ο αγροτικός πληθυσμός και αυξήθηκε το βιομηχανικό εργατικό δυναμικό, ενώ υπήρξε ταχεία άνοδος στον τομέα των υπηρεσιώνς, ενώ μειώθηκε η παιδική θνησιμότητα αφού παρέχονταν πλέον καλύτερες υπηρεσίες υγείας. Η άνοδος του εισοδήματος του πληθυσμού σε συνδυασμό με τα τεχνολογικά επιτεύγματα διαφοροποίησε τις συμπεριφορές των πολιτών οι οποίες πλέον απέκτησαν μία «αγοραστική» κουλτούρα και υιοθετήθηκαν αστικοί τρόποι ζωής. Ως εκ τούτου υπήρξε σημαντική άνοδος του καταναλωτισμού, εδραιώθηκε η «τουριστική βιομηχανία» και ομοίως αναπτύχθηκαν οι τηλεπικοινωνίες και οι μεταφορές. Τέλος, κυρίαρχο κοινωνικό χαρακτηριστικό της μεταπολεμικής περιόδου ήταν ότι ο ταξικός διαχωρισμός με την έννοια που κυριαρχούσε κατά τον 19ο αιώνα πλέον είχε εξαλειφθεί αφού η μεσαία αστική τάξη ήταν η κυρίαρχη και η πολυπληθέστερη.

Ευνοϊκές συνθήκες και κατάλληλες θεσμικές ρυθμίσεις βοήθησαν τις χώρες της δύσης να γευτούν μία «χρυσή εποχή». Οι Παγκόσμιοι Πόλεμοι βρίσκουν σε πολύ διαφορετική θέση την Ευρώπη από ότι ήταν πριν από αυτούς και ουσιαστικά τα δεινά τους αφύπνισαν τις κυβερνήσεις ώστε να προβούν σε ενέργειες συνεννόησης και συνεργασίας. Το Σοβιετικό μοντέλο που αρχικά αποτελούσε απειλή έδωσε και αυτό με την σειρά του ώθηση στη σύμπνοια των κρατών, στη θέσπιση κοινωνικών μέτρων και στην εκπαιδευτική επανάσταση από μέρους των δυτικών κρατών. Σημείο καμπής για τον Ευρωπαϊκό χώρο ήταν η ίδρυση της ΕΟΚ και η μετεξέλιξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.      

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Berend T.I., Οικονομική ιστορία του Ευρωπαϊκού 20ου αιώνα. Τα οικονομικά καθεστώτα από το Laissez-Faire στην παγκοσμιοποίηση, Αθήνα, Εκδόσεις Gutenberg, 2009.

Blanning T.C.W. (επιμ.), Ιστορία της Σύγχρονης Ευρώπης, Εκδόσεις Τουρίκη, Αθήνα 2009.

Mazower Mark, Σκοτεινή Ήπειρος. Ο ευρωπαϊκός εικοστός αιώνας, Αθήνα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2001.

 

This entry was posted in Ιστορία and tagged , , . Bookmark the permalink.